Καρκίνος των ωοθηκών: τι αλλάζει σήμερα στην πρόληψη και τη θεραπεία

Γράφει ο
Βασίλειος Σιούλας
Γυναικολόγος Ογκολόγος
Διευθυντής Δ΄ Κλινικής Γυναικολογικής Ογκολογίας και Γραμματέας Επιστημονικού Συμβουλίου, Νοσοκομείο ΥΓΕΙΑ

Ο καρκίνος των ωοθηκών αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της σύγχρονης Γυναικολογικής Ογκολογίας. Παρά τη σημαντική πρόοδο στη χειρουργική και φαρμακευτική θεραπεία, η νόσος εξακολουθεί συχνά να διαγιγνώσκεται σε προχωρημένο στάδιο. Ένας βασικός λόγος είναι ότι δεν διαθέτουμε μέχρι σήμερα αποτελεσματική μέθοδο προληπτικού ελέγχου για το γενικό πληθυσμό, αντίστοιχη για παράδειγμα με τη μαστογραφία στον καρκίνο του μαστού.  Επιπλέον, τα αρχικά συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια και μη ειδικά. Επίμονο φούσκωμα ή αύξηση της περιμέτρου της κοιλιάς, αίσθημα βάρους ή πόνος στην κοιλιά και την πύελο, γρήγορος κορεσμός κατά τη λήψη τροφής και μεταβολές στις συνήθειες του εντέρου ή της ούρησης δεν σημαίνουν απαραίτητα καρκίνο. Όταν, όμως, εμφανίζονται πρόσφατα, επιμένουν ή επιδεινώνονται, χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση.

Μπορούμε σήμερα να προλάβουμε τον καρκίνο των ωοθηκών;

Μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές εξελίξεις των τελευταίων ετών αφορά στην ίδια την προέλευση της νόσου. Γνωρίζουμε πλέον ότι η συχνότερη και πιο επιθετική μορφή της, το υψηλής κακοήθειας ορώδες καρκίνωμα, στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ξεκινά από την ωοθήκη, αλλά από κύτταρα των σαλπίγγων. Η γνώση αυτή έχει δημιουργήσει νέες δυνατότητες πρόληψης στο γενικό πληθυσμό, όσες γυναίκες δηλαδή δεν έχουν γνωστή κληρονομική προδιάθεση για τη νόσο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ευκαιριακή σαλπιγγεκτομή, δηλαδή η προφυλακτική αφαίρεση των σαλπίγγων σε γυναίκες που έχουν ολοκληρώσει τον οικογενειακό τους προγραμματισμό και υποβάλλονται για άλλο λόγο σε χειρουργική επέμβαση στην κοιλία. Τα νεότερα δεδομένα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, αφού με αυτό τον τρόπο μειώνεται η πιθανότητα μελλοντικής εμφάνισης καρκίνου ωοθηκών κατά 85% περίπου, χωρίς να φαίνεται ότι επηρεάζεται αρνητικά η ωοθηκική λειτουργία και να επισπεύδεται η εμμηνόπαυση. Είναι χαρακτηριστικό πως η Ευρωπαϊκή Εταιρία Γυναικολογικής Ογκολογίας (ESGO) πρόσφατα ενσωμάτωσε την προφυλακτική αφαίρεση των σαλπίγγων στις βασικές της συστάσεις για πρόληψη του καρκίνου ωοθηκών.

Πόσο σημαντική είναι η θέση της χειρουργικής θεραπείας;

Στον προχωρημένο καρκίνο των ωοθηκών, η δυνατότητα πλήρους χειρουργικής αφαίρεσης της ορατής νόσου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν την πρόγνωση της ασθενούς. Για το λόγο αυτό, η πρωτογενής κυτταρομειωτική χειρουργική, δηλαδή η ριζική επέμβαση πλήρους «καθαρισμού» της κοιλίας μετά την αρχική διάγνωση, εξακολουθεί να αποτελεί θεμέλιο λίθο της θεραπείας, αρκεί να μπορεί να πραγματοποιηθεί με ασφάλεια. Από την άλλη πλευρά, όταν η έκταση της νόσου ή η γενικότερη κατάσταση της ασθενούς δεν επιτρέπουν την επίτευξη του επιθυμητού χειρουργικού αποτελέσματος με αποδεκτή νοσηρότητα, μπορεί να προηγηθεί η χορήγηση χημειοθεραπείας και το χειρουργείο να πραγματοποιηθεί σε δεύτερο χρόνο. Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό πως η διαμόρφωση της σωστής στρατηγικής είναι καίριας σημασίας και προϋποθέτει αναλυτική μελέτη των δεδομένων στο πλαίσιο μιας εξειδικευμένης διεπιστημονικής ομάδας.

Μπορεί περαιτέρω να εξατομικευθεί η θεραπεία της ασθενούς;

Η δεύτερη μεγάλη αλλαγή ως προς τη διαχείριση του καρκίνου των ωοθηκών στηρίχτηκε στην πληρέστερη κατανόηση της βιολογίας του όγκου. Σήμερα, ο καρκίνος των ωοθηκών δεν αντιμετωπίζεται ως μία ενιαία νόσος. Ο γενετικός και μοριακός έλεγχος, με ιδιαίτερη έμφαση στις μεταλλάξεις των γονιδίων BRCA1 και BRCA2 και την αξιολόγηση του ομόλογου ανασυνδυασμού (HRD), μπορεί να προσφέρει κρίσιμες πληροφορίες για τη θεραπευτική στρατηγική. Η ανάπτυξη στοχευμένων θεραπειών, όπως οι αναστολείς PARP, έχει μεταβάλει ουσιαστικά τη θεραπεία συντήρησης σε κατάλληλα επιλεγμένες ασθενείς. Παράλληλα, η ανίχνευση μιας κληρονομικής γονιδιακής μετάλλαξης μπορεί να έχει σημασία όχι μόνο για την ίδια την ασθενή, αλλά και για τα μέλη της οικογένειάς της, επιτρέποντας την κατάλληλη γενετική συμβουλευτική και τη λήψη μέτρων πρόληψης, όπου αυτά ενδείκνυνται.

Ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα στο μήνα ευαισθητοποίησης για τον καρκίνο των ωοθηκών;

Ο καρκίνος των ωοθηκών παραμένει η πιο επιθετική κακοήθεια του γυναικείου γεννητικού συστήματος. Δεν είναι, όμως, η ίδια νόσος που αντιμετωπίζαμε πριν από μία ή δύο δεκαετίες. Κατανοούμε καλύτερα την προέλευσή του, αναπτύσσουμε νέες στρατηγικές πρόληψης, επιλέγουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες ασθενείς πρέπει να χειρουργηθούν εξαρχής και αξιοποιούμε τη μοριακή ταυτότητα του όγκου για να εξατομικεύσουμε τη θεραπεία. Η περαιτέρω βελτίωση των αποτελεσμάτων δεν θα προέλθει μόνο από ένα νέο φάρμακο ή μία νέα τεχνολογία. Θα προέλθει από το σωστό συνδυασμό επιστημονικής γνώσης, χειρουργικής εξειδίκευσης, εξατομικευμένης θεραπείας και οργανωμένης διεπιστημονικής φροντίδας, προσανατολισμένης στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε γυναίκας ξεχωριστά.