Παράγοντες κινδύνου Εγκεφαλικών Επεισοδίων: Τι πρέπει να γνωρίζουμε;

Γράφει η
Ανδρονίκη Πλωμαρίτογλου
Νευρολόγος
Αναπληρώτρια Διευθύντρια Ά Νευρολογικής Κλινικής ΥΓΕΙΑ

Τα Αγγειακά Εγκεφαλικά Επεισόδια (ΑΕΕ) αποτελούν τη δεύτερη αιτία θανάτου παγκοσμίως και μία από τις σημαντικότερες αιτίες αναπηρίας. Υπολογίζεται ότι 5,5 – 7 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν ετησίως από εγκεφαλικό επεισόδιο, ενώ ένας στους δύο ασθενείς, που θα επιβιώσουν, θα εμφανίσει μόνιμη σοβαρή αναπηρία. Ανησυχητικό είναι επίσης το γεγονός ότι ένας στους τέσσερις ενήλικες άνω των 25 ετών κινδυνεύει να υποστεί εγκεφαλικό, κάποια στιγμή στη ζωή του.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό μήνυμα είναι ότι περίπου το 80% των περιπτώσεων μπορεί να προληφθεί, εφόσον γνωρίζουμε τους παράγοντες κινδύνου και τους αντιμετωπίσουμε εγκαίρως! Οι παράγοντες αυτοί διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες: τροποποιήσιμους παράγοντες (εκείνους που μπορούμε να ελέγξουμε) και μη τροποποιήσιμους.

Τροποποιήσιμοι παράγοντες κινδύνου:

• Αρτηριακή Υπέρταση. Αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου τόσο ισχαιμικά όσο και για αιμορραγικά εγκεφαλικά. Η αυξημένη αρτηριακή πίεση προκαλεί βλάβες στο αρτηριακό τοίχωμα, χρόνια φλεγμονή, οξειδωτικό stress με συνέπεια τη σκλήρυνση και εκφύλιση των αρτηριών, τη διευκόλυνση σχηματισμού θρόμβων και την επιτάχυνση της αθηρωμάτωσης. Σήμερα θεωρείται «φυσιολογική» αρτ. πίεση η τιμή 120/80mmHg.
• Σακχαρώδης Διαβήτης. Η αυξημένη τιμή γλυκόζης αίματος έχει συνέπεια τη συσσώρευση τοξικών προϊόντων μεταβολισμού στο αίμα. Αυτά με τη σειρά τους προκαλούν φλεγμονή και βλάβη στο αρτηριακό τοίχωμα, μικροθρομβώσεις, επιτάχυνση της αρτηριοσκλήρυνσης. Οι ασθενείς με κακώς ρυθμισμένο διαβήτη έχουν έως και τριπλάσιο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, καθώς και χειρότερη αποκατάσταση, εάν αυτό συμβεί! Ο στόχος της θεραπευτικής παρέμβασης είναι τιμές σακχάρου αίματος μικρότερες από 100mg/dl και Hba1c μέχρι 5,7%.
• Υπερχοληστερολαιμία. Η αυξημένη τιμή χοληστερίνης, και ιδίως της LDL>130mg/dl, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο ισχαιμικού εγκεφαλικού. Η LDL-χοληστερίνη εισχωρεί στο τοίχωμα των αγγείων, προκαλώντας τοπικά φλεγμονή και ακολούθως αθηρωματική πλάκα και αρτηριοσκλήρυνση. Η αθηρωματική πλάκα στενεύει ή και φράζει τον αυλό της αρτηρίας τοπικά, ή αποσπάται ένα τμήμα της και φράζει μία μακρινή αρτηρία στον εγκέφαλο!  Επιπροσθέτως, ΗDL-χοληστερίνη μικρότερη από 40mg/dl, σχετίζεται επίσης  με  αυξημένο  κίνδυνο  εγκεφαλικού. Στόχος LDL τιμής σε υγιή άτομα είναι <100mg/dl, σε άτομα που έχουν και άλλους παράγοντες κινδύνου <70mg/dl και σε ασθενείς που έχουν υποστεί εγκεφαλικό ή έχουν στεφανιαία νόσο <55mg/dl. Ο στόχος επιτυγχάνεται με σωστή διατροφή, φυσική άσκηση, και φαρμακευτική αγωγή. Η φαρμακευτική αγωγή με αντιλιπιδαιμικά φάρμακα (στατίνες, ezetimibe, gemfibrozil, PCSK-9 inhibitors) μειώνει κατά 20-30% τον κίνδυνο ισχαιμικού ΑΕΕ.
• Κολπική μαρμαρυγή. Είναι υπεύθυνη για το 25% περίπου των ισχαιμικών ΑΕΕ. Είναι η συχνότερη καρδιακή αρρυθμία, κατά την οποία υπάρχει στροβιλισμός αίματος με συνέπεια τη δημιουργία θρόμβων. Τα εγκεφαλικά που οφείλονται σε κολπική μαρμαρυγή είναι βαρύτερα και καταλείπουν συχνότερα αναπηρία! Ή σωστή λήψη αντιπηκτικής αγωγής (όπως η ουαρφαρίνη, ασενοκουμαρόλη, dabigatran, apixaban, rivaroxaban), μειώνει σημαντικά κατά 70-80% τον κίνδυνο ΑΕΕ.
• Κάπνισμα. Αυξάνει τη γλοιότητα του αίματος, προκαλεί αγγειοσυστολή και οξειδωτικό στρες. Διπλασιάζει έως και τετραπλασιάζει τον κίνδυνο εγκεφαλικού. Είναι τόσο μεγαλύτερος όσο περισσότερο καπνίζει κάποιος, αλλά ακόμη και 2 τσιγάρα την ημέρα είναι επιβλαβή. Εάν συνυπάρχει αρτηριακή υπέρταση ή/και σακχαρώδης διαβήτης, ο κίνδυνος υπερδεκαπλασιάζεται. Μετά τη διακοπή του καπνίσματος, ο κίνδυνος εξομοιώνεται σταδιακά μέσα σε μία πενταετία περίπου, με των μη καπνιστών.
• Παχυσαρκία. Είναι ένας από τους δέκα σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου. O δείκτης μάζας σώματος (BMI) έχει φυσιολογική τιμή 18.5 – 24.9. Οι υπέρβαροι με ΒΜΙ 25.0 – 29.9 και οι παχύσαρκοι με ΒΜΙ>30, έχουν αντίστοιχα 22% και 65% αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού. Ή απώλεια βάρους σε συνδυασμό με μία σωστή διατροφή, πλούσια σε φυτικές ίνες, λαχανικά, φρούτα, ψάρια, ελαιόλαδο, χαμηλή περιεκτικότητα σε αλάτι, ζάχαρη και ζωικά λίπη, μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο ΑΕΕ, κατά 16% ισχαιμικού και κατά 25% αιμορραγικού.
• Αλκοόλ. Προκαλεί αρτηριακή υπέρταση, αύξηση σωματικού βάρους, αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης σακχ. διαβήτη και κολπικής μαρμαρυγής. Η κατανάλωση >300gr αλκοόλ την εβδομάδα αυξάνει τον κίνδυνο ισχαιμικού και αιμορραγικού εγκεφαλικού. Είναι σχετικά μικρότερος ο κίνδυνος, όταν η ημερήσια κατανάλωση δεν υπερβαίνει τα 175ml κρασί (12%), 500ml μπύρα (3,6%), 50ml οινοπνευματώδη (40%) για τους άνδρες και την ημίσεια ποσότητα αυτών για τις γυναίκες.
• Φυσική άσκηση. Μέσω πολλαπλών μηχανισμών βελτιώνει τη λειτουργία των αρτηριών, αυξάνει την αιματική ροή και την οξυγόνωση του εγκεφάλου, προάγει τη νευρωνική αναγέννηση, τη δημιουργία νέων τριχοειδών αγγείων και μειώνει την πιθανότητα δημιουργίας θρόμβων. Επίσης, αυξάνει την “καλή” χοληστερίνη (HDL) και μειώνει την “κακή” (LDL), βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη και την αρτηριακή πίεση ηρεμίας. Μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ΑΕΕ μέχρι και 64%. Αρκούν 2 ½ ώρες μέτριας ή εντατικής γυμναστικής την εβδομάδα, ή 30 λεπτά άσκησης, 5 ημέρες την εβδομάδα.

Μη τροποποιήσιμοι παράγοντες.

• Ηλικία. Ο κίνδυνος διπλασιάζεται κάθε 10ετία μετά την ηλικία των 55 ετών. Τα ¾ των εγκεφαλικών συμβαίνουν σε άτομα άνω των 65 ετών.
• Κληρονομικότητα. Είναι μονογονιδιακή και πολυγονιδιακή. Εάν ένας γονέας ή αδελφός υποστεί εγκεφαλικό, ιδίως σε νεαρή ηλικία, ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος, περίπου 37,9% για όλους τους τύπους εγκεφαλικών.
• Ιστορικό παροδικού εγκεφαλικού επεισοδίου. Είναι ισχυρή προειδοποίηση. Περίπου ένας στους πέντε ασθενείς με παροδικό θα υποστεί εγκεφαλικό, εντός τριμήνου από το συμβάν. Είναι σημαντικό να υποβληθεί άμεσα σε διερεύνηση του αιτιοπαθογενετικού μηχανισμού, ώστε να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος.
• Φύλο. Οι γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση έχουν υψηλότερο κίνδυνο από τους άνδρες να υποστούν εγκεφαλικό και εμφανίζουν βαρύτερα εγκεφαλικά.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αναγνωρισθεί ως σημαντικοί επιβαρυντικοί παράγοντες:

• Η υπνική άπνοια. Μειώνει κατά τη διάρκεια του ύπνου την παροχή οξυγόνου στον εγκέφαλο. Αντιμετωπίζεται με τη χρήση ειδικής συσκευής.
• Η μόλυνση του ατμοσφαιρικού αέρα.
• Το στρες. Ενεργοποιεί μηχανισμούς φλεγμονής.

Συμπερασματικά, η πρόληψη είναι το ισχυρότερο όπλο απέναντι στα εγκεφαλικά. Ο έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, του σακχάρου, της χοληστερίνης, του καπνίσματος σε συνδυασμό με την σωματική άσκηση και την σωστή διατροφή περιορίζουν δραστικά τον κίνδυνο εγκεφαλικού.